دیصانیه

این مقاله به سفارش دانشنامه جهان اسلام نوشته شده که هنوز در نوبت چاپ است و از این رو تنها بخشی از آغاز آن در دسترس قرار گرفته است:

دیصانیه: از ادیان کهن رایج در بین النهرین و شام و ایران، ترکیب یافته از عقاید ثنوی و مسیحیت.
این گروه به نام بنیانگذار آن «باردیصان» نسبت داده شده که در عربی به «ابن دیصان» نیز شهرت یافته است. وی دانشمندی ایرانی از اهالی شهر رها (ادسا) شمرده شده که در حدود سالهای 154 تا 222 میلادی می‌زیست (دهخدا، ذیل ابن دیصان). ابن ندیم وجه تسمیه وی را آن می‌داند که در کنار رودی به نام دیصان متولد شد و به همین مناسبت ابن دیصان لقب گرفت (صص392 و 402). وی در پی انتشار مسیحیت در ساتراپی‌های غربی امپراتوری اشکانی، در این نواحی با مسیحیت آشنا شده و دیانتی ترکیب یافته از مبدأ دوگانه‌گرایی ایرانی و باورهای کهن بابلی و مسیحیت ارایه داد که الگویی برای نمونه‌های بعدی این نوع ادیان ترکیبی در دوره مانی و مزدک گشت؛ چنان چه پیش از وی نیز نمونه این نوع تلاش‌های ترکیبی در آیین مرکیون یا مرقیون (م 160 م) به چشم می‌خورد (Britannica: Bardaiṣān). در نظر دیگری ابن دیصان اسقفی سریانی از اهالی جزیره در شمال عراق کنونی دانسته شده و از وجود رود دیصان در منطقه رهاء در نزدیکی منطقه حلوان در شام خبر داده شده است و واژه بردیصان در سریانی (ܒܪܕܝܨܢ) به معنای فرزند رود شمرده شده است (مسعودی، ص113؛ ابن اثیر، ج1، ص327).

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *