تاریخ اجتماعی: ضرورت‌ها و زمینه‌ها

این ترم برای برای نخستین بار درس تاریخ اجتماعی شیعه را تدریس می‌کنم و این فرصت را یافتم که بسیاری از دغدغه‌های مطالعاتی و پژوهشی خودم را با دانشجویانم در جریان بگذارم. دانشجویان نسبتا فعال و علاقه‌مند و تیزبینی در این کلاس حاضر می‌شوند و مرا به شوق وامی‌دارند که بیشتر در این زمینه که از دیرباز به آن علاقه‌مند بودم مطالعه و اندیشه کنم.
مورخان معمولا به حوادث شاخص سیاسی در جامعه پرداخته و آنها را برای ما گزارش کرده‌اند. منابع تاریخی آکنده از اطلاعاتی درباره جنگ‌ها و صلح‌ها و کشتارها و مرگ پادشاهان و .. است؛ اما خیلی کمتر به زندگی عمومی مردم و آدب و رسوم و شعایر و فولکلور آنها پرداخته‌اند. گویا این موضوعات از نظر آنها غیر مهم تلقی شده است. در حالی که حوادث سیاسی شاخص معمولا زودگذرند و امروز از سلسله‌های خلافت و پادشاهی گذشته که در منابع تاریخی از آنها بسیار درازگویی شده، هیچ خبر و اثری نیست؛ اما شیوه زندگی مردم و باورهای عامه و آداب و رسوم به این سادگی و سرعت متحول نشده و منقرض نمی‌شوند و نسل اندر نسل ادامه یافته از حالی به حال دیگر بدل می‌وند و کارکرد اجتماعی و روانی خود را در بین افراد جامعه حفظ می‌کنند.
این بی‌توجهی به موضوعات تاریخ اجتماعی در بین پژوهشگران معاصر نیز تا حدودی به چشم می‌خورد. میشل فوکو از نخستین افرادی است که به تحلیل پدیده‌های تاریخ اجتماعی بشر توجه نشان داده و به موضوعاتی چون تاریخ «تنبیه و مجازات» و «تاریخ جنون» پرداخته است. خواندن این دو کتاب فوکو برای هر دانشجو و پژوهشگر رشته تاریخ الزامی است. چرا که فوکو در این دو کتاب بسان یک باستانشناس به جان متون تاریخی افتاده و آنها را زیر و رو می‌کند و از بین سطور آنها اطلاعات نانوشته را استخراج می‌کند و از منظر نظریه گفتمان به تحلیل می‌گذارد. فوکو به دانشجو و پژوهشگر تاری می‌آموزاند که چگونه اطلاعات نانوشته را به داده‌هایی معتبر برای پژوهش بدل سازد و چگونه به جای نقل خام بتواند آنها را در قالب الگوهای تحلیلی هرمنوتیک و اسطوره‌شناسی و جامعه‌شناسی و روان‌شناسی و … قرار دهد. او نشان می‌دهد که پژوهشگر تاریخ نقال نیست و در نتیجه بی‌نیاز از ابزار و ادوات شناختی و روشی علوم اجتماعی نوین نیست.
تاریخ اجتماعی مسلمانان و شیعیان نیز موضوعات مختلفی را در خود دارد که کمتر درباره آنها مطالعه و پژوهش شده است. به نمونه‌هایی از این موضوعات اشاره می‌کنم: پوشاک جوامع مختلف اسلامی و سیر تغییرات و تحولات آنها؛ زبان و گویش‌های ملت‌های مسلمان؛ جشن‌ها و سوگواری‌ها؛ رفتارهای جنسی درقالب ازدواج دایم و موقت و تعدد زوجات و هم‌جنس‌گرایی و ..؛ ساختار خانواده و انواع آن؛ اشعار و موسیقی و رقص؛ تاریخ آموزش؛ خرافات عامه؛ روایت‌های عامیانه؛ معماری شهری و …
جالب آن است که در متون کهن ما نیز احیانا به اطلاعات نسبتا قابل توجهی در این زمینه‌ها برمی‌خوریم که کمتر به انها توجه شده است و البته بیشتر آنها نیز به عنوان کتاب‌های تاریخی تلقی نمی‌شوند. مشکل آن جا است که تاریخ‌پژوهان بیشتر با متونی که نام تاریخ را بر خود دارند و یا مستقیما به گزارش حوادث تاریخی شاخص می‌پردازند سروکار دارند.
در یک دسته‌بندی کلی می‌توان منابع تاریخ اجتماعی مسلمانان را در چند دسته معرفی کرد:
1. سفرنامه‌ها: نوشتن سفرنامه از دیرباز در بین اقوام مختلف اسلامی رواج داشته است. در خلال این سفرنامه‌ها به اطلاعات ارزشمند و منحصر به فردی درباره زندگی اجتمعی مردم برمی‌خوریم که معمولا از طریق مشاهده مستقیم گردآوری و تدوین شده‌اند. سفرنامه ناصرخسرو، ابن‌بطوطه، مختصر الرحله قاضی ابن عربی، ملئ العیبة ابن رشید مراکشی از مهمترین نمونه‌های این نوع سفرنامه‌ها است. سفرنامه‌های اروپاییان به کشورهای اسلامی نیز نمونه‌های دیگری از این نوع منابع در سده‌های اخیر هستند که از منظر یک ناظر بیرونی نگاشته شده‌اند. سفرنامه دیولافوا، آبراهام جکسون و .. ازاین نمونه سفرنامه‌ها هستند.
2. جغرافیای تاریخی: منابعی چون احسن التقاسیم مقدسی، معجم البلدان یاقوت حموی، صورة الارض خوارزمی از مهمترین نمونه‌های این دسته از منابع هستند. در این منابع افزون بر اطلاعات جغرافیای طبیعی مانند شرایط کویری یا کوهستانی مناطق به اطلاعات مفیدی از تقسیمات شهری و شیوه زندگی مردم برمی‌خوریم.
3. تواریخ شهرها: متون تاریخی فراوانی به شهرهای خاصی اختصاص یافته‌اند که به نوعی در زمان خود شهرهایی مهم و تاثیرگذار در فرایند تحولات اجتماعی بوده‌اند. تاریخ نیشابور حاکم نیشابوری، تاریخ مدینة دمشق ابن‌عساکر، تاریخ بغداد خطیب بغدادی، اخبار مکه ‌فاکهی، طبقات المحدثین الواردین باصبهان ابن حبان، التدوین فی اخبار قزوین رافعی، فضائل بلخ ابوزید بلخی، تاریخ طبرستان ابن اسفندیار از مهمترین این منابع هستند.
4. فرق و ملل و نحل: این منابع در کنار گزارش باورها و معتقدات ادیان و مذاهب مختلف زمان خود از شیوه ززندگی آداب و رسوم و شعایر آنان نیز احیانا خبر می‌دهند. نکته مهم درباره این منابع آن است که نویسندگانشان معمولا نگاهی فرقه‌گرایانه به فرقه‌های مخالف داشته و اصل بی‌طرفی را در نقل باورها و رفتارهای آنان به طور کامل حفظ نکرده‌اند. با این حال امکان نقد اطلاعات ارایه شده در این منابع و در نتیجه پالایش آنها وجود دارد.
5. موضوعات خاص: برخی از منابع تاریخی به یک موضوع خاصی پرداخته‌اند. نمونه شاخص این نوع کتاب‌ها الاغانی ابوالفرج اصفهانی است که به طور ویژه درباره اشعار، آوازها، ترانه‌ها، آهنگ‌ها و موسیقی در بین جوامع مسلمان می‌پردازد. کتاب «بعض مثالب النواصب در نقض بعض فضائح الروافض» عبدالجلیل قزوینی رازی نیز نمونه دیگری است که اطلاعات مفصل و ارزشمندی از زندگی اجتماعی شیعیان در دوره سلجوقی ارایه می‌دهد. نوشته‌های کوتاه فراوانی نیز در بین نوشته‌های ادبایی چون جاحظ برمی‌خوریم که به موضوعات بکری چون کنیزکان آوازه‌خوان «القیان»، بخیلان «البخلاء» پرداخته‌اند.
6. شرح حال نویسی‌ها و خودنوشت‌ها: کتاب‌های شرح حال پزشکان، حکیمان، فقیهان و .. به شیوه زندگی این صنفها پرداخته و اطلاعات خوبی در این زمینه‌ها ارایه می‌دهند. این منابع معمولا با عنوان طبقات شناخته می‌شوند و نمونه‌های فراوانی از آنها در دسترس است. خودنوشت‌ها نیز گرچه چندان در تاریخ اسلام رایج نبوده‌اند؛ اما نمونه‌های موجود از اهمیت فوق العاده‌ای در این زمینه برخوردارند. جالبترین نمونه کتاب سیاحت شرق آقانجفی قوچانی است که به تفصیل از شرایط اجتماعی زمان خود سخن گفته است.
پژوهش در زمینه تاریخ اجتماعی مسلمانان در دهه‌های اخیر رونق بیشتری یافته است. شاید مهمترین نویسنده در این موضوعات جامعه‌شناس شهیر عراقی «علی الوردی» است که به موضوعات جالب توجهی در جامعه عراق توجه کرده است. فهرست اهم آثار وی را در روزنوشت «جامعه‌شناسی بیابان‌نشینان و شهرنشینان» ببینید. ابراهیم حیدری جامعه‌شناس دیگر عراقی نیز در کتاب «تراژدی کربلاء: نظرة سوسیولوجیة الی الخطاب الشیعی» به موضوع سوگواری‌ها در جامعه عراقی پرداخته است. مشخصات کتابشناختی ترجمه فارسی آن را در اینجا ببینید. با این حال در سالهای اخیر شاهد افول دوباره این نوع مطالعات هستیم و کمتر به اثر قابل توجهی در یکی دو دهه اخیر برمی‌خوریم.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *