تأملی در احيای نقش مساجد به اقتضای تحولات عصر جديد

آيينها و مراسم مذهبی يکی از عناصر و مقومات جدايی ناپذير همه دیانتهای آسمانی و بشری است. شعاير در نقش مجموعه سنتهای اجتماعی با مفهوم نمادين دينی يا بشری نه تنها در شاکله و اسکلت اديان و مذاهب حضوری جدی و فعال دارند که در نهادهای اجتماعی ديگر نيز به چشم می خورند. در واقع تمام اشکال و انواع آداب و رسوم، زير مجموعه شعاير به حساب می آيند. اين مجموعه ارزشها و سنتهای دينی، حقوقی، اخلاقی و… با کارکرد تنظيم و جهت دهی به رفتارها و انديشه های عمومی، نقش مهمی در تمام فعاليتهای اجتماعی انسان ايفا می کنند. از اين روی شعاير دينی از نقش و اهميت ويژه ای در نظام اعتقادی اديان برخوردارند.

شعاير دينی از نگاه مردم شناسی فرهنگی به دو کارکرد پيوسته به هم می پردازند: از يک سو موجب احيا و نشاط دوباره تصورات مذهبی شده و از سوی ديگر احساس بازگشت به ريشه ها و اصول را تقويت می کنند. شعاير در نقش بعد عملی عبادات به عنوان مجموعه رفتارهايی در ارتباط با پرستش خداوند تلقی می شوند که از حالت تقدس برخوردار بوده و در بسياری از اعمال عبادی به صورت خضوع و کرنش در برابر خداوند به چشم می خورند. شعاير دينی در بسياری موارد بامجموعه روابط اجتماعی، اقتصادی، حقوقی و سياسی آميخته گشته و کارکردهايی چند منظوره می يابند. در همين راستا دين اسلام به شعاير در عرصه حيات دينی و اجتماعی بشر، اهميت بسزايی داده وآنها را سمبلی بر عبادت، تقوا و نيکوکاری قرار داده است. آيه ۳۲حج دراين باره می گوید: هر کس شعاير الهی را بزرگ دارد پس آن نشانه تقوای دلهاست. در اسلام، مهمترين واجبات و فرايض دينی مانند: نماز، روزه، حج و جهاد در ارتباطی عميق با شعاير قرار داشته و حتی شعایر اسلامی در روابط عمومی و روزمره جامعه مانند: تولد فرزندان، آداب ازدواج، مرگ و حتی خواب و بيداری حضوری جدی و مستمر دارند.
هر ديانتی به طور طبيعی برای نهادينه کردن فرايند عمل به شعاير مذهبی سعی در تاسيس قطبی ويژه می نمايد که نام عمومی آن معبد است. نهاد مسجد در نقش تنها معبد اصیل اسلامی از نگاه دانش دين شناسی تطبيقی از اهميت ويژه ای برخوردار است؛ زيرا فرمان و آيين نامه تاسيس و بنای اين معبد بر خلاف بسياری ديگر ازاديان به طور صريح در خود قرآن آمده است. با اين حال و علی رغم جايگاه وموقعيت بنيادين و مستحکم اين نهاد دينی در قرآن و سنت باشگفتی بسيار شاهد پيدايش و شکل گيری مجموعه نهادهای مذهبی ديگر در کنار مسجد و به عنوان مکمل نقش آن هستيم که در بسياری موارد در نقش رقيب آن درمی آمدند. خانقاه، تکيه و حسينيه نمونه های روشنی از اين دست نهادهای جانبی هستند. به راستی چه می شود که برخی در انجام مراسم دينی و عبادی خود در مسجد احساس تنگی نموده و به بيرون از آن کشيده می شوند؟ آيا مسجدی که در سنت نبوی محل هر گونه تجمع مسلمانان ولو در ظاهر بی ارتباط با مسايل عبادی طراحی شده گنجايش و ظرفيت اعمال عبادی اين دسته افراد – صرف نظر از گونه های انحرافی آن – را ندارد ويا تعريف و کارکرد مسجد در فرهنگ اسلامی تغيير کرده و به نوعی محدود گشته است؟
گسترش ارتباطات در عصر جديد و پيدايش رقبای بسيار متنوع و متکثر در برابر نهاد مسجد، نقد و بررسی مجدد برخی عوامل محدودکننده نهاد مسجد را بيش از پيش ضروری گردانيده است. در واقع يا بايد خزيدن و کناره گرفتن اين نهاد دينی را از متن روابط اجتماعی پذيرفته و به کارکرد محدود آن در انجام پاره ای اعمال عبادی رضايت دهيم و يا با گشودن درهای آن به روی اقشار مختلف، امکان رفع نيازهای بيشتر و متنوع تری درون آن فراهم آوريم. در همين راستا توجه خوانندگان محترم را به برخی از عوامل محدود کننده مسجد جلب نموده و در عين حال تاکيد مي نمايم که هدف از ذکر اين موارد تنها جلب توجه و گشودن زمينه بحث و گفتگو در اين باره بوده و به هيچ وجه در صدد انتقاد و يا انکار حکمی شرعی نيستم.
۱. تنوع حاضران: در مساجد معمولا تيپ خاصی از مردم و حتی گاه تيپ ويژه ای از متدينان و نه همه آنها حاضر می شوند که عدم حضور بسياری از آنها نه از روی بی تفاوتی که به دليل وجود برخی محدوديتهای فرهنگی می باشد که مانع پذيرفته شدن آنها در ميان مسجديان است. در واقع بسياری از مساجد عملا به نوعی پاتوق برای طبقه ای از مردم بدل شده که ناخودآگاه ديگر طبقات جامعه را به تعريف جايگزينهای ديگری برای مسجد وامی دارد. مسجد به منزله خانه خدا بايد پناهگاهی مطمئن و ايمن برای همه بندگان او باشد ولو برخی ازآنها در زمره اهل معصيت تلقی شده و حتی آثار آن بر چهره و شمايل آنان آشکار باشد. البته روشن است که زمينه باز و آزاد برای حضور اين دسته نبايد به تاييد رفتار آنها بيانجامد؛ اما آنها نيز به عنوان بندگان خداوند حق حضور در خانه او و شرکت در شعاير مذهبی را دارند؛ همانگونه که انسانها از منظر دين اسلام در هر حال و در هر زمان و مکان اجازه دارند با خدای خود مستقيم و بی پرده سخن گويند. “قل يا عبادی الذين اسرفوا علی انفسهم لاتقنطوا من رحمة الله ان الله يغفدر الذنوب جميعا … و انيبوا الی ربکم و اسلموا له” زمر/۵۳-۵۴
بنابراين هر انسانی هر گاه اراده کند که در جمع مومنان با خدای خود گفتگو نموده و يا حتی از روی کنجکاوی قصد اطلاع يافتن از آداب و شعاير مسجديان داشته باشد بايد بتواند با آزادی تمام و بدون نگرانی از واکنش اهل مسجد به خواسته خود نايل شود. جالب توجه آن که در برخی اماکن مذهبی، قوانينی برای ممانعت از حضور برخی افراد تدوين شده و حتی همه اقشار متدينان نيز حق حضور در آن اماکن را ندارند؛ از باب مثال می توان از زيارتگاهها نام برد که معمولا ورود بانوان بدون چادر حتی در صورت برخورداری از پوشش کاملا اسلامی ممنوع است.
۲. حضور غير مسلمانان: امروزه در عصر ارتباطات و در واکنش به پديده جهانی سازی فرهنگی، متوليان همه اديان و مکاتب سعی دارند از حداکثر امکانات و ابزارهای موجود برای حفظ موقعيت خود و رقابت با رقيبان استفاده نمايند و آيين و مذهب خويش را در معرض ديد و اطلاع همگان به منظور جلب توجه و گرايش آنها قرار دهند؛ اين در حالی است که يک غير مسلمان بنا به برخی آرای فقهی نجس ظاهری تلقی شده و در نتيجه حق حضور در مساجد و آگاهی يافتن و چه بسا شرکت نمودن در آيين مذهبی مسلمانان راندارد. نکته قابل توجه آن که چنين حکمی در عموم اديان جهان از جمله مسيحيت و یهود و… وجود نداشته و افراد وابسته به اديان ديگر میتوانند به راحتی در مراسم مذهبی آنها شرکت نموده و از آن اطلاع کسب کرده و حتی ازآن فيلم و عکس تهيه کنند؛ امری که حتی برای مسلمانان نيز در برخی اماکن مذهبی همچون حرم مطهر امامان شيعه فراهم نبوده و نوعی بی احترامی تلقی می شود. لازم به ذکر است که اهل کتاب از ميان غير مسلمانان بنا به فتوای تعداد قابل توجهی از فقهای گذشته و امروز پاک تلقی شده و حتی ديگر گونه های کافران نيز به فتوای برخی فقهای معاصر پاک می باشند که اين مساله می تواند راهکاری برای حل اين مشکل پديد آورد. جالب توجه آن که کافران عصر پيامبر برای شنيدن کلام الهی و آگاهی از اسلام معمولا در مسجد به حضور ايشان رسيده و با آن حضرت به گفتگو می نشستند که در بسياری موارد به اسلام آوردن آنها می انجاميد. امروزه اين محدوديت
در برخی مساجد کشورهای غربی نيز برداشته شده و غير مسلملنلن نيز در کنار مسلمانان می توانند در آيينهای اسلامی شرکت جسته که رودرويی مسلمانان آن کشورها با واقعيات عصر جديد در پيدايش اين امر تاثيرگذار بوده است.
۳. حضور بانوان: در مساجد معمولا بانوان نقشی حاشيه ای و طفيلی ايفا نموده و دخالت مستقيم در تصميمات مربوط به مسجد و انجام مراسمهای مذهبی ندارند و حتی در نقشه بنای مساجد نيز آنها را در گوشه ای دنج و زاويه ای کور و دلگير وامی نهند. گویا بيشتر نقشی شبيه به يک تماشاگر برای آنها در نظر گرفته می شود. البته بديهی است که اين مساله ازعلل و عوامل تاريخی و فرهنگی ناشی شده و چه بسا در بسياری موارد به طور ناخودآگاه از سوی متوليان مساجد سر می زند؛ از جمله ميتوان به وجود پاره ای روايات بررسی نشده ای اشاره نمود که حضور بانوان را در مساجد چندان ضروری نشمرده و مسجد آنها همان خانه شان تلقی شده است. علاوه بر اين ممنوعيت حضور بانوان در ايام عادت زنانه خود عامل ديگری در بيرون نمودن نيمی از افراد جامعه از متن شعاير مسجدی به حساب مي آيد و بدين سان تقريبا هر خانمی در حدود يک سوم از دوران زندگی خود از حضور در مساجد و شرکت در مراسم مذهبی و فرهنگی آنها به جز نماز که از آن معاف شمرده شده است محروم است. راه حل ساده و ابتدايی اين مشکل که به طور محدود در برخی مساجد اتخاذ شده آن است که بخش ويژه بانوان، خارج از محدوده وقف مسجد در نظر گرفته شود؛ اما به هر روی اين مانع از آن نمي شود که مساله مذکور مورد بحث مجدد فقهی قرار گيرد.
۴. تنوع فعاليتها: در مساجد معمولا به انجام برخی مراسم عبادی خاص بسنده شده و تنوع کارکردی چندانی در آنها به چشم نمي خورد که اين مساله به طور طبيعی از جاذبه مساجد برای بسياری از افراد جامعه کاسته و حتی برخی متدينان را برای انجام پاره ای مراسم مذهبی غير متداول در مساجد به تاسيس کانونهای رقيب در برابر مسجد واميدارد که برای ذکرنمونه تاريخی آن میتوان از حسينيه ها و تکايا نام برد.
۵. امام جماعت: امام مسجد علاوه بر نقش عبادی از جايگاهی اجتماعی برخوردار بوده و نقش ايجاد ارتباط با گروههای مختلف جامعه را بر عهده دارد. بنابراين نميتوان به حداقل شروط فقهی در انتخاب امام جماعت بسنده نموده و به ويژگيهای اجتـماعی و حتی شکل ظاهری او توجه نداشت. امام مسجد بايد از روحيه ای با نشاط و فعال و جاذبه های شخصيتی ويژه ای برخوردار باشد تا بتواند نقش ارتباطی خود را با مخاطبان متنوع حاضر در مسجد به خوبی ايفا نمايد. گاه ويژگيهای امام جماعت به اقتضای محل ماموريت و نوع مخاطبان تغيير نموده و حالتی نسبی می يابد؛ مثلا در دانشگاهها مناسب است که امام جماعت خود از تحصيلات دانشگاهی و تجربه دانشجويی برخوردار باشد و يا در اماکن ويژه بانوان مناسب است که امام جماعت خود نيز از ميان خانمها انتخاب شود و حتی گاه ممکن است تعيين يک شخصيت غير معمم ويا حتی غير روحانی مناسب تر باشد که در اين گونه موارد نبايد پاره ای تعصبات صنفی را بر مصالح اسلامی ترجيح داد.
۶. اداره شورايی: امروزه همه نهادهای اجتماعی به سوی نوعی دموکراسی در شيوه اداره و تصميم گيری حرکت می کنند. مساجد نيز از اين قاعده مستثنا نبوده و لذا در بسياری مساجد شاهد شکل گيری هيئت مديره به جای متولی که در گذشته صاحب اختيار و همه کاره مسجد به شمار می رفت، هستيم. اما نکته قابل توجه آن که در انتخاب هيئت مديره بيشتر به جنبه های اقتصادی ويا سنی افراد توجه شده و معيارهای مهم ديگر مورد غفلت قرار می گيرند. به علاوه انتخاب هيئت مديره معمولا از سوی برخی افراد بانفوذ صورت پذيرفته و به ندرت از عموم مسجديان اظهار نظر خواسته می شود. در واقع اين مساله نيز تا حد زيادی ناشی از نبود فرهنگ مشارکت عمومی و اهميت ندادن افراد به نقش و جايگاه مسجد ناشی می شود و لذا هر گاه تصميم نابجايی از سوی متوليان مسجد ديده شود افراد ترجيح می دهند به جای دخالت در امور و اظهار نظر، خود را کنار کشيده و از شرکت در مراسمها وگاه حتی حضور در نماز خودداری ورزند.
موارد مذکور در اين مختصرتنها نمونه‌هايی بارز و روشن از چالشهای فراروی نهاد مسجد در عصر حاضر می باشند که اميدوارم بتواند زمينه اين گونه مباحث را در ميان متوليان امور مساجد باز نموده و رونقی تازه و تحرکی پويا به اين نهاد مقدس دينی بخشد.

2 thoughts on “تأملی در احيای نقش مساجد به اقتضای تحولات عصر جديد

  1. طرح بحث کار خوبی است ولی حضور غیرمسلمین در مسجد در شرایط کنونی حد اقل به سود اسلام ومسلمانان نیست. اداره هیئت امنایی مساجد کاملا منطقی است. روحانی باید ریاست هیئت امنا را بر عهده گیرد.

  2. باسلام
    شاید در خیلی از مساجد کلیت مواردی که نوشتید درست باشه ولی در مساجدی از جمله مسجد ما در مشهد خانمها برناوه ریزی و مکان های مستقلی برای خودشون دارند و ما معتقدیم که از دامن زن ورد به معراج رود
    فعالیتهامون هم فراوون و متنوعه
    رسما دعوت میکنم تشریف بیارید و ببینید
    حدادیان

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *