بررسی تطبیقی عقل معتزلی و اشعری

این مقاله در مجموعه مقالات «سرچشمه حکمت: جستارهایی در باب عقل» انتشارات نبأ سال 1388 منتشر شده است
از نخستين دوره‏هاى ظهور اسلام شاهد برخى رويكردهاى عقلانى به دين و مذهب هستيم كه به طور طبيعى در چالش با فضای موجود، نزاع‏هاى مستمر فكرى، مذهبى و حتى گاه سياسى و نظامى آفريده است. مجادلات کلامی ابتدا از حوزه درگیریهای سیاسی و به طور خاص موضوع امامت آغاز گشته و به تدریج موضوعات دیگری در حوزه حیات اجتماعی مانند: امر به معروف و نهی از منکر به آن پیوسته و سپس در حوزه حیات فردی، موضوعاتی چون رابطه انسان و خدا را در قالب پرداختن به مسائلی چون مفهوم ایمان و جبر و اختیار شامل شده و در همین راستا به قلمرو آخرت‌شناسی و موضوعاتی چون جایگاه بهشت و جهنم و مساله وعد و وعید و.. پا گذاشته و در نهایت در تاثیرپذیری از فلسفه، حوزه طبیعیات را نیز در خود جای داد. این روند که به تاسیس دانش کلام انجامید، در نگاهی کلی در سه حوزه دین‌شناسی، انسان‌شناسی و کیهان‌شناسی قابل ترسیم است.
در این روند، معتزلیان به عنوان پایه‌گذاران رویکرد کلامی و دانش کلام در تاریخ اسلام، نقش تعیین‌کننده‌ای داشته‌اند و سپس در دوره‌ای بعد اشاعره با موضع‌گیری در برابر دیدگاه‌های معتزلیان به تاسیس دستگاه کلامی رقیب پرداختند. در این میان معتزله و اشاعره نماینده دو نگاه نسبتا متفاوت درون گفتمان کلامی هستند که خاستگاه اصلی اختلاف آنها به نوع نگاهشان نسبت به عقل، کارکردها و قلمروی فعالیت و اعتبار آن بازمی‌گردد. در این مقاله درصدد مقایسه این دو نگاه و شناسایی نقاط اشتراک و تمایز آن هستیم. ابتدا به بررسی معنا و مفهوم عقل پرداخته و سپس به تفاوت نگاه اشاعره و معتزله به مفهوم و جایگاه عقل اشاره کرده و در پایان به بررسی بازتاب هر یک از دو نگاه در دستگاه کلامی آنان خواهیم پرداخت.

متن کامل مقاله را از این جا بارگیری کنید:
aqle-motazele-ashaere

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *