بررسی و تحلیل انتقادی آثار قرآنی آیت‌‌الله معرفت

محمد هادی معرفت از روحانیان پرکار ایرانی در حوزه علوم قرآنی است. او از نخستین دانشمندان شیعی است که به طور مستقل و در سطحی گسترده به مطالعات قرآنی روی آورده و انبوهی از آثار علمی را در این زمینه عرضه کرده است. تفاوت مهم معرفت با دیگر مفسران و پژوهشگران شیعی در حوزه مطالعات قرآنی، توجه ویژه نسبت به مبا حث علوم قرآن است که معمولا در گذشته به طور پراکنده در منابع کلامی، اصول فقه، مقدمات تفاسیر و ذیل پاره ای از آیات مورد بحث قرار می گرفت. از این روی او به نوعی نقش بنیانگذار را در این حوزه ایفا کرده و دریچه پژوهش و مطالعه در موضوعات گوناگون علوم قرآنی را در حوزه علمیه قم گشوده و توسعه و گسترش داد. در این مقاله ابتدا گزارشی توصیفی تحلیلی از آثار قرآنی این اندیشمند معاصر ارایه شده و سپس به بازخوانی این آثار از جهت روش‌شناسی علمی پرداخته شده و به ارزیابی و تحلیل انتقادی گذاشته شده‌اند. بدیهی است که انتقادات نگارنده این مقاله به هیچ وجه از ارزش و اهمیت آثار قرآنی آن دانشمند فقید نکاسته و هدف از آن صرفا باروری و شکوفایی بیشتر مطالعات قرآنی است.

گونه‌شناسی آثار قرآنی: آثار قرآنی آیت‌الله معرفت در سه رده قابل طبقه‌بندی هستند:
۱/ مطالعات علوم قرآنی که کتاب «التمهید» بارزترین آنهاست. این کتاب را نه تنها می توان مفصل‌ترین کتاب علوم قرآنی شیعه و چه بسا نخستین کتاب مستقل در این زمینه دانست. التمهید به موضوعات سنتی علوم قرآن با گرایش پر رنگ کلامی پرداخته و مؤلف سعی دارد در رد نظریات مخالف به دیدگاه‌های نو در عرصه مباحث کلام جدید و فلسفه دین نیز توجه داشته باشد و در ارتباط با برخی موضوعات مانند زبان قرآن، فصل مستقلی اختصاص داده است. اظافه برآن در اثر دیگری از مؤلف با عنوان “شبهات و ردود” به طور مستقل به مجموعه متنوعی از نقدهای شدید کلامی درباره رویکردهای نوین تفسیری که سعی دارند روش‌ها و یافته‌های فلسفه دین، کلام جدید، هرمنوتیک، مردم شناسی و تاریخ ادیان را در حوزه فهم قرآن بکار گیرند برمی‌خوریم.
۲/ گونه دیگر از آثار ایشان تفاسیر موضوعی است. معرفت از مدافعان جدی تفسیر موضوعی بوده و اساسا این گونه از تفسیر را نه تنها نوعی متفاوت در چینش و تدوین مباحث که رویکردی متفاوت از تفسیر ترتیبی می شمرد که در آن به جای غرق شدن در دریای خروشان آیات قرآنی از خاستگاه نیازهای واقعی بشر در هر دوره تاریخی به سراغ متن رفته و پاسخ نیاز خود را در متن و از متن می جوییم. این دیدگاه موجب شده که وی بیشتر در موضوعات جدید و نو به تدوین تفاسیر موضوعی پرداخته و به موضوعاتی چون: تنزیه انبیاء، خاندان پیامبر، ولایت فقیه و جامعه مدنی تمایل نشان دهد.
۳/ آخرین گونه از آثار آیت‌الله معرفت در سال‌های پایانی عمر ایشان به انجام رسید که نوعی تفسیر ترتیبی متفاوت است. تفسیر الجامع الاثری ایشان در یک تقسیم‌بندی کلی به تفاسیر روایی در برابر تفاسیر درایی اختصاص یافته و هر گونه تفسیر نقلی را مبنای کار خود قرار داده است. نگارش چنین تفسیری تقریبا بی‌سابقه است. زیرا تفاسیر روایی گذشته صرفا روایات پیامبر یا افزون بر آنها روایات صحابه و تابعان و مفسران نخستین و یا روایات امامان را مبنای کار خود قرار می‌دادند و از سوی دیگر بیشتر به نقل و گزارش روایات توجه نشان داده و جنبه تحلیلی آنها بسیار کم‌رنگ است. این در حالی است که تفسیر الجامع الاثری در گستره‌ای بسیار وسیع به تفسیر نقلی قرآن پرداخته و هر گونه نقلی اعم از پیامبر یا صحابه و یا تابعان و مفسران نخستین و امامان شیعه و اقوال لغویان و .. را مبنای کار خود قرار داده و افزون بر نقل، توجه ویژه‌ای به تحلیل و نقادی از خود نشان داده است.

ویژگی‌های روش‌شناختی: آیت‌الله معرفت، توجه فراوانی نسبت به اصول و قواعد علمی پژوهش نشان داده و افزون بر مجموعه مباحث نظری در حوزه روش تحقیق در مطالعات قرآنی در آثارشان نیز به تطبیق این اصول و قواعد پرداخته‌اند. مهم‌ترین اصول مورد توجه ایشان در چند بند ذکر می‌شود.
۱/ تقلیدستیزی و احترام به شک: بزرگترین آفت در پژوهش، تحت تاثیر دیگران قرار گرفتن و گسترش دامنه تقلید در ان است. یک پژوهش‌گر هیچ پیش‌باور قطعی نباید داشته باشد و کاملا بی‌طرفانه با مسائل مواجه شده و به حل آنها بپردازد. یک پژوهش علمی با شک و تردید در همه باورهای گذشته شروع می‌شود و در ادامه نیز برای انتقال به یقین از هیچ اندیشه یا شخصیتی هر چند مهم و مقدس باشد، تقلید نمی‌شود. پژوهش یک فرایند عقلی تمام عیار است که نقل در آن هیچ جایگاهی ندارد. آیت‌الله معرفت با توجه به این اصل مهم چنین می‌فرماید: «تقلید در صحنه‌های علمی جایگاهی ندارد. چه در فقه و چه در علوم قرآنی … اساساً به همه چیز با دید شک بنگرید. چون تمام دستاوردهای علمی والا، از شک و تردید ایجاد شده است. این شک است که انسان‌ها را به سوی تحقیقات ارزشمند، سوق می‌دهد. حتی از شبهات دیگران باید استقبال کرد. چون بسیاری از مسائل مورد غفلت است اما بعد از شبهه متوجه خلاءها می‌شویم.»۱ از عبارت اخیر ایشان برمیآید که نگاه وی به شبهه کاملا پژوهش‌محور است. او شبهه را اعتراضی که حتما باید رد و ابطال شود، نمی‌بیند؛ بلکه شبهه از نظر وی ممکن است در بخش‌هایی از آن کاملا وارد و قابل قبول باشد و در واقع منتهی به اصلاح دانسته‌ها و باورهای ما شود. نکته دیگر آن که گاه برای حل یک پرسش به مطالعات فراوان و گذرسال‌های زیادی نیاز است. در برخورد با پرسش‌های علمی نه فرار از آنها درست است و نه برخورد احمقانه. نه صورت مسئله راا باید از ذهن پاک کرد و نه در رسیدن به پاسخ باید شتاب کرد. چه بسا پرسش‌هایی که باید سال‌های متمادی در ذهن پژوهشگری آماده هضم و فهم گردد و چه بسا پرسش‌هایی که مطالعات چند نسل را بطلبد و سرانجام تراکم این مطالعات ما را به پاسخ مورد نظر برساند. مطالعه سیر تاریخی اندیشه‌ها، نمونه‌های فراوانی از این پرسش‌ها را نشان می‌دهد که پاسخ آنها پس از سال‌های متمادی و گذر نسل‌های مختلف به دست آمده است. مسئله معاد جسمانی از نمونه‌های بارز آن است که از باورهای بسیار ساده‌انگارانه آغاز شد و تا نظریه ژرف بدن برزخی و مثالی ملاصدرا ادامه یافت و تا کنون نیز تلاش‌ها برای رسیدن به پاسخی کامل‌تر ادامه دارد. بزرگترین خطر در برخورد با پرسش‌های علمی سعی در تحمیل پاسخ به آنها به هر قیمتی است. آیت‌‌الله معرفت در این باره می‌گوید: « نباید در نقطهٔ کور به یأس برسیم و بگوییم این از مواردی است که باید منتظر ظهور بود! .. البته نباید عجله کرد. من۳۰ سال تلاش کردم و باز از این موارد دارم که به خواص هم نگفته‌ام تا حل بشود.»
۲/ توجه به ماهیت بشری دانش: دانش‌های دینی از نگاه بسیاری افراد علومی مقدس و فرابشری به شمار می‌روند و تقدس موضوع مورد بحث آنها به قلمرو خود دانش کشانده می‌شود. این در حالی است که این علوم همانند هر علم دیگری در حوزه طبیعیات و .. ماهیتی بشری داشته و سیر پیدایش و تحولی را دنبال کره و در هر دوره‌ای ممکن است شاهد دگرگونی اساسی باشند. آیت‌الله معرفت در این باره می‌گوید: «من علم تفسیر را بشری می‌دانم و انسان‌ها بودند که این علم را به وجود آوردند… و چون بشری است رو به پیشرفت و تعمیق است.» بنابراین هیچ تقدسی برای یک شخصیت علمی یا نظریه علمی فرض نمی‌شود و زمینه برای تحول و دگرگونی دانش‌های دینی همانند دیگر علوم همواره گشوده است: « نباید در بند این باشم که همه مطابق من حرف بزنند. هیچ صاحب نظری هم برای رأی خودش قداست قائل نیست و اگر کسی خود باخته آرای خودش باشد جاهل است.» نگاه تقدس به این دانش‌ها از عوامل اساسی رکود آنها بوده، جرأت و شهامت لازم برای اجتهاد و تحول علمی را از بین می‌برد. مقدس‌بودن خدا نباید به تقدس الهیات بیانجامد و مقدس بودن قران نباید تقدس علوم قرآنی و تفسیر را در پی داشته باشد. به عبارت دیگر بنا به تفکیک معرفت‌شناختی مشهور باید بین دو مقوله دین و معرفت دینی تمایز نهاد.۲ دین مقدس است؛ اما معرفت دینی نه تقدس دارد و نه ایستگاهی نهایی که نتوان از آن پا فراتر نهاد.
۳/ پرهیز از جزم‌انگاری: یکی از پیامدهای تقدس‌بخشی به معرفت دینی، جزم‌انگاری۳ است که مانع از طرح آرای جدید و پیشرفت دانش‌ها می‌شود. از آن جا که ابزارهای مختلفی در فهم قران تاثیر گذارند و هر یک از آنها در معرض تحول و پیشرفت هستند، هر آن ممکن است تحولی در فهم ما از قرآن نیز پدید آید. برای نمونه آیت‌الله معرفت مثال روشن و گویایی در این باره می‌آورند: « قرآن مسأله ذو‌القرنین را مطرح می‌کند. عده‌ای از ابزار تاریخ برای تفسیر استفاده می‌کنند و می‌گویند این شخصیت جهانی باید در تاریخ ثبت شده باشد و کسی جز اسکندر مقدونی نمی‌تواند باشد. اما دلایلی هست که ثابت می‌کند او نمی تواند عبدصالح خدا باشد. اسکندر انسان شهوت‌ران و ستمگری بود که تمام فرهنگ و علم و آداب ایران را از بین برد و به بشریت خیانت کرد. فخر‌رازی به این مسأله توجه نکرده و اسکندر را ذو‌القرنین می‌نامد. اخیراً هم آقای ابو‌الکلام آزاد با تتبع در تورات و مطالعهٔ تاریخ، ذو‌القرنین را با کورش تطبیق می‌دهد. اما ما می‌گوییم همین‌جا هم باید گفت احتمال دارد کورش باشد و چه بسا در آینده، شخصیت دیگری پیدا شود. پس دانش عقلی و نقلی بشر اگر ابزار تفسیر قرآن شود باید با کلمه یحتمل همراه باشد.» از همین روی است که قرآن در برخورد با مسائل علوم تجربی که ماهیتی تغییرپذیر دارند، با احتیاط و احیانا ابهام از آنها می‌گذرد تا زمینه تناقض و تضاد را با هیچ یک از نظریات علمی فراهم نیاورد. آیت‌الله معرفت با نقل مطلبی از سید قطب به این مسئله نیز توجه داده‌اند و آن را مبنایی برای تفسیر علمی قرآن می‌شمرند: « قرآن مسائل علمی را مبهم می‌گذارد چرا که قرآن از واقع اطلاع دارد، اما اگر تصریح کند ممکن است دانشمندان آن روز که به علم خود قطع دارند، با قرآن مخالفت کنند. لذا قرآن خود را درگیر نمی‌کند و از ورای آن رد می‌شود تا در طول تاریخ هر چه علم پیشرفت کند دانشمندان، قرآن را با نظریات علمی در تعارض نبینند.»
۴/ اصالت نقادی: یکی از دلایل پیشرفت سهمگین دانش‌ها در مغرب زمین تغییر نگاه دانشمندان نسبت به موضوع دانش بوده است. دانش در گذشته صرفا مجموعه‌ای از تصورات و تصدیقات مطابق با واقع فرض می‌شد و گسترش آن صرفا به معنای کشف موضوعات جدید تلقی می‌شد؛ اما در عصر جدید دانش به ماشین نقد تبدیل شد. دانشمند همانند یک دستگاه حفاری عمل می‌کند که به شکل مستمر اندیشه‌ها و نظریات موجود و حتا خودش را می‌کاود و بر آن خرده می‌گیرد و از نو می‌سازد و همچنان این عمل ادامه دارد. بنابراین نقد نه تنها مرحله‌ای از دانش است که ماهیت زیربنایی آن به شمار می‌رود.۴ آیت‌الله معرفت در عبارتی به این اصل مهم اشاره کرده: « مکرراً گفته‌ام که نقد کنید و فکرتان را به کار بیاندازید. زمانی که مجله کیهان اندیشه، مقالات قرآن را برای بازبینی پیش من می‌فرستاد. مقاله‌ای آورده بودند از دانشجویی از دانشگاه امام حسین(ع) که نظر بنده و آقای خویی را مقارنه و مقایسه کرد و مرا محکوم کرده بود.من دیدم بسیار متین و طبق اصول حرکت کرده، نوشتم این یکی از معتبرترین مقاله‌های علوم قرآنی است. با این که می‌توانستم رفع اشکال کنم. چون تأکید من بر روش عقلی است نه نقلی.» در ضمن آرای علمی ایشان نیز به موارد متعددی برمی‌خوریم که در برخی دیدگاه‌های نسبتا مورد اتفاق همه تردید کرده و زمینه را برای گسترش قلمرو دانش در آن بخش باز نموده‌اند. توجه به اغلاط رسم‌الخطی قرآن از نمونه‌های بارز این ادعا است. تا پیش از ایشان کمتر کسی به خود این جرئت را داده که بر رسم الخط قرآن خرده گیرد و گویا تقدس قرآن بر رسم الخط آن که مقوله‌ای کاملا بشری است چیره شده بود. نمونه دیگر از نقدمداری آیت‌الله معرفت را می‌توان در برخورد ایشان با روایات تفسیری در کتاب «التفسیر الاثری الجامع» مشاهده کرد. ایشان در مقدمه کتاب از ضرورت نقد جدی روایات تفسیری یاد کرده و در ضمن تفسیر سوره حمد نیز فراوان به نقد روایات مبادرت ورزیده است.۵
۵/ بی‌طرفی علمی: یکی از آفت‌های اساسی دانش‌های دینی، اثرپذیری فراوان آنها از اعتقادات مذهبی و فرقه‌ای افراد است که در بسیاری موارد مانع از پیدایش یک منظومه دانشی حقیقی و بین‌الاذهانی است. در فضای فرقه‌ای هر کس دانش خاص مذهب خود را بنا می‌نهد و به تعداد مذاهب و گاه بیشتر دانش‌های موازی پدید می‌آید که در روش بحث و رهیافت‌ها و .. اختلاف نظر اساسی دارند. آیت‌الله معرفت در حد امکان تلاش کرده از این آفت روش‌شناختی پرهیز کرده و در مطالعات خود با نگاهی نسبتا فرافرقه‌ای روایات و آراء و اندیشه‌ها و نظریات دیگر مذاهب را نیز بکار گیرد. نمونه بارز این ویژگی مثبت را می‌توان در کتاب «التفسیر الاثری الجامع» مشاهده کرد. وی در این کتاب بدون تعصب و هراس از اعتبار نسبی روایات صحابه و تابعیان سخن گفته و استفاده از آنها را در فهم قرآن در صورت برخورداری از شرایط گزارش‌های علمی معتبر می‌شمرد۶ و در ضمن تفسیر سوره حمد نیز فراوان به اقوال ایشان استناد می‌کند.۷

تحلیل انتقادی: نقش پیشگامی و بنیانگذاری آیت‌الله معرفت در حوزه‌هایی از مطالعات قرآنی و انبوه مطالعات قرآنی ایشان و نیز سیر طبیعی تحول و پیشرفت دانش به طور طبیعی زمینه‌های انتقاد را همانند اندیشه‌های هر اندیشمند دیگری فراهم آورده است. در بخش پایانی این مقاله اشاراتی کوتاه و گذرا به محورها و سرفصل‌هایی خواهد شد که نوعی نقد را درباره اندیشه‌های ایشان دربردارد.
مطالعه درباره متون کهن تاریخی کاری بس پیچیده و دشوار است و ابزارهای فراوانی را می‌طلبد؛ به ویژه اگر این متن یک متن مقدس باشد که اقتضائات پیچیده‌تری نسبت به یک متن تاریخی معمولی داشته و گاه ابزارها و ادوات بیشتری و نیز تلاش فزونتری برای مطالعه و تحقیق را طلب می‌کند. این مشکل اختصاصی به ما مسلمانان ندارد و در غرب نیز مجموعه فراوانی از پژوهشگران درباره متون تاریخی و نیز نوع مقدس آنها مطالعه و تحقیق می‌کنند و برای این منظور از دانش‌های متعددی بهره می‌گیرند که در یکی دو سده و یا احیانا دهه‌های اخیر پدید آمده‌اند. برای مثال امروزه مطالعه درباره قرآن بدون آشنایی با برخی شاخه‌های زبان‌شناسی نوین تقریبا غیر ممکن است. چگونه می‌توان معنای واژگان و مفردات قرآنی را به درستی فهمید؛ بدون آن که از ریشه‌شناسی۸ چیزی دانست و از آن در فهم معانی کلمات بهره گرفت. آیا واقعا کتاب‌های لغت زبان عربی که دست‌کم ۱۵۰ سال پس از قرآن تدوین شده‌اند، منابع معتبر و مطمئنی برای فهم دقیق و درست معانی کلمات قرآن هستند؟ و یا آن که راه‌حل‌های دیگری نیز وجود دارد که از جمله مهمترین آنها بهره‌گیری از ریشه‌شناسی و معناشناسی تاریخی است.
قرآن علی رغم باور به جاودانگی آن، به هر روی متنی تاریخی می‌ماند که در دوره‌ای معین و منطقه جغرافیایی مشخص و در تعامل با آن شکل گرفته است. این دوره زمانی و منطقه جغرافیایی بخشی از سیاق متن قرآن را تشکیل می‌دهد که نمی‌توان با حذف آن و یا بی‌توجهی به آن فهمی درست و دقیق از آن داشت. آیت‌الله معرفت نیز همانند بیشتر مفسران نسبت به این سیاق بی‌توجه بوده و آن را در فهم قرآن چندان لحاظ نمی‌کنند و یا حداکثر در حد ذکر برخی اطلاعات استطرادی و جانبی و حاشیه‌ای اشاره‌ای به وضعیت تاریخی عصر نزول داشته و آن هم بدون آن که نقد و تحلیل تاریخی کافی و کاملی از آن ارایه دهند. این در حالی است که اگر بدانیم جامعه عرب عصر نزول از چه نظام اخلاقی و ارزش‌های اجتماعی و قوانین حقوقی و عادات دینی برخوردار بود، فهم بسیاری از آیات متفاوت خواهند شد. مثلا این که آیه قصاص در جامعه‌ای که حکم اعدام قاتل در آن وجود ندارد و حال قرآن می‌خواهد این حکم را تاسیس کند، نسبت به جامعه‌ای که افزون بر قاتل، وابستگانش را نیز به قتل می‌رساند و قرآن می‌خواهد به مقابله با آن برخیزد، کاملا متفاوت است.۹ و یا آن که حکم ازدواج متعدد در جامعه‌ای آمده باشد که نظام تک‌همسری در آن رواج داشته و قرآن آن را الغا کرده و ازدواج را به بیش از یک همسر تعمیم داده و یا نظام چندهمسری در آن رواج داشته و قرآن آن را تقلیل داده است، کاملا متفاوت خواهد شد.۱۰ و یا تشخیص خطاب‌های قرآن به منکران پیامبر که هر یک از آنها چه گروهی بوده‌اند چه عقایدی داشته‌اند و دلیل مخالفت آنان با پیامبر و واکنش تند و یا ملایم قرآن علیه آنان چه بوده است، بدون تردید نیاز به اطلاعات فراوانی از سیاق تاریخی متن است.۱۱
تلاش ارزشمند آیت‌الله معرفت در اثبات اعتبار متن قرآن و نقد اندیشه تحریف، به اعتبار و گسترش بیشتر مطالعات قرآنی انجامیده است. با این حال به نظر می‌رسد که این تلاش گرانبها موجب بی‌توجهی و حذف عنصر مهمی در تفسیر قران و استنباط از آن شده است. مفسران از دیرباز به مسئله اختلاف قرائات توجه داشته و نقش آن در تفسیر قرآن را لحاظ می‌کردند. معمولا مفسران نخستین به یک قرائت مشخص مانند قرائت مشهور امروزی (حفص از عاصم) پایبند نبوده و جای به جای و آیه به آیه با برخوردی اجتهادی و بر اساس قواعدی علمی به گزینش قرائت معتبر از نظر خودشان پرداخته و آن را مبنای تفسیر خود قرار می‌دادند. از این نگرش رایج در گذشته با عنوان «اصحاب اختیار» یاد می‌شود. شیوه اختیار در قرائات را می‌توان به گزینش اجتهادی از میان قرائات موجود بر اساس قواعد و ضوابطی تعریف نمود.۱۲ این جریان در آغاز به این صورت بود که یک راوی با مبنا قراردادن چند قرائت معتبر از میان آنها بر اساس شهرت، گزینشی بیشتر با هدف وصول به سندی عالی‌تر یا قرائتی مشهورتر پدید می‌آورد.۱۳ از نخستین نمونه‌های این اختیارها می‌توان به طلحة بن عمرو بن کعب کوفی(د ۱۱۲) تابعی و شاگرد مخصوص اعمش و استاد کسایی؛ قتادة بن دعامه سدوسی بصری (د ۱۱۷) شاگرد ابوالعالیة و انس بن مالک و سعید بن مسیب و استاد ابوعوانه اشاره کرد.۱۴ این نوع از اختیار بر بسیاری از قرائات مشهور در زمره قرائات سبعه نیز صدق می‌کند؛ برای نمونه به عبارتی از نافع مدنی توجه کنید: “قرات علی سبعین من التابعین فما اجتمع علیه اثنان اخذته و ما شذ فیها واحد ترکته حتی الفت هذه القرائة”.۱۵ در دوره بعد شاهد نظریه‌سازی و تعیین معیارهایی جامع‌تر هستیم. در عمده این اختیارها به سه عامل اساسی “مطابقت با دستور زبان عربی”، “دارای استناد بر مبنای سنت نقل شفاهی” و “سازگاری با مصحف عثمان” و گاه نیز به “برخورداری از تفسیری درست و معتبر” اشاره شده است. از همین روی مدارس نحوی خود دربردارنده موارد متعددی از اختیار هستند؛ گرچه به طور رسمی از بسیاری از آنان در زمره اصحاب اختیار یاد نشده است. نگاهی گذرا به “الکتاب” سیبویه (د ۱۸۰) و “معانی القرآن” فراء (د ۲۰۷) و اخفش (د ۲۱۱) موارد متعددی از اظهار نظرهای اجتهادی بر مبنای دستور زبان عربی را فراروی ما می‌نهد. نکته جالب توجه در این آثار آن است که برخی همچون سیبویه، التزام به مصحف عثمان را نیز مراعات ننموده و آزادانه‌تر به اجتهاد در قرائات پرداخته‌اند؛ امری که گرچه در سده اول تا حدودی وجود داشت ولی بعدها جرم و بدعت بزرگی به شمار رفته و می‌توانست مجازات قتل را به دنبال داشته باشد که ماجرای ابن شنبوذ (د ۳۲۷) نمونه‌ای از آن است. در بین مفسران نیز طبری در جامع البیان و طبرسی در مجمع البیان شیوه اختیار را در پیش گرفته و الزاما در همه آیات به یک قرائت پایبند نبوده‌اند. به نظر می‌رسد امروزه علی‌رغم پایبندی به قرائت مشهور حفص از عاصم در فضای عمومی جامعه می‌توان در حوزه‌های تخصصی مانند تفسیر و فقه و .. باب اجتهاد در قرائات را گشود.
سه محور پیش‌گفته از نظر نگارنده، مهمترین انتقادات وارده به اندیشه و آثار قرآنی آیت‌الله معرفت است؛ علی رغم آن که دیگر بار تصریح می‌کنم که این انتقادات از ارزش و اهمیت و جایگاه علمی ایشان و اندیشه‌هایشان نکاسته و چه بسا حتا برخی از قرآن‌پژوهان با این انتقادات مخالف بوده و آن را وارد نشمرند.

پانوشت ها
۱. نقل قول‌های مستقیم در این مقاله که بین دو گیومه محصور شده‌اند، همگی از مصاحبه مجله بینات با آیت‌الله معرفت در ویژه‌نامه تکریم از ایشان برگرفته شده است.
۲. این تفکیک معرفت‌شناختی تحت تاثیر اندیشه‌های کانت پدید آمده است. وی با کشف دریچه‌های ذهنی بین دو مقوله نومن و فنومن تفکیک قائل شد و نسبتی بین آن چه در بیرون واقع است و آن چه در ذهن پدیدار می‌شود، برقرار کرد. بنابراین همواره فاصله‌ای بین واقعیت خارجی و تصور ذهنی وجود دارد که به طور مطلق قابل حذف نیست؛ گر چه می‌توان در دوری و نزدیکی این فاصله تصرف کرد. دسترسی انسان به تمامیت دین هرگز امکان‌پذیر نیست؛ اما تلاش برای برقراری نسبتی نزدیکتر به آن ممکن است. نتیجه روش‌شناختی این تفکیک آن است که فرایند پژوهش و مطالعه همواره ادامه دارد و هیچ نقطه پایان و ایستگاهی برای آن فرض نمی‌شود. برای مطالعه بیشتر درباره اندیشه کانت در این باره به کتاب فلسفه نقادی کانت- دکتر کریم مجتهدی- انتشارات امیر کبیر- چاپ دوم ۱۳۷۸- تهران مراجعه کنید و برای تفکیک دو مقوله دین و معرفت دینی به کتاب قبض و بسط تئوریک شریعت، عبد الکریم سروش، انتشارات صراط، تهران مراجعه کنید و نیز گزارشی کوتاه در این باره را در مقاله «نسبت هرمنوتیک و تفسیر» رواق اندیشه، شماره ۱۴، بهمن ۱۳۸۱ و نیز گلستان قرآن، سال ۱۳۸۱ببینید.
۳. Dogmatism
4. برای آگاهی بیشتر در این باره کتاب زیر را ببینید: حفریات المعرفة، میشل فوکو، ت: سالم یفوت، المرکز الثقافی العربی، دارالبیضاء، ۲۰۰۵/
۵. برای نمونه نک: التفسیر الاثری الجامع، ۱/۳۳- ۳۶ و ۵۰۳ و ۶۱۹ و ۶۲۰/
۶. التفسیر الاثری الجامع، ۱/۹۸- ۱۰۵/
۷. برای نمونه نک: التفسیر الاثری الجامع، ۱/۵۲۸ و ۵۳۰- ۵۳۱ و ۵۳۵- ۵۳۶/
۸. در این باره برای آگاهی بیشتر به مقاله‌ای از نگارنده با مشخصات «درآمدی بر کاربرد ریشه‌‌شناسی در مطالعات تاریخی» نشریه کتیبه، شماره سوم، آبان ۱۳۸۴مراجعه کنید و نیز مقدمه آقای فریدون بدره‌ای و مقدمه آرتور جفری بر کتاب واژگان دخیل در قرآن را ببینید.
۹. برای آگاهی بیشتر به مقاله نگارنده با مشخصات «کنکاشی پیرامون آیه قصاص»، مجله اندیشه صبح، ش۸، سال ۱۳۸۲ مراجعه کنید.
۱۰. در این باره به مدخل خانواده در دایرة‌المعارف قرآن کریم مراجعه فرمایید.
۱۱. جواد علی در کتاب المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بخش مربوط به دیانات عرب قبل از اسلام در این باره اطلاعت جامع و فراوانی ارایه کرده است.
۱۲. نک: عبدالهادی الفضلی، القرائات القرانیة تاریخ و تعریف، دارالمجمع العلمی، جده ۱۳۹۹، ص۱۰۳؛ ونیز: محمود احمد الصغیر، القرائات الشاذه و توجیهها النحوی، دارالفکر، دمشق، ۴۱/
۱۳. نک: الصغیر، همان جا.
۱۴. درباره این افراد ونیز نمونه‌های دیگر نک: ابن جزری، غایةالنهایة، ج۱ص۱۹۹و۳۴۳وج۲ص۲۵و۲۶۵/
۱۵. مکی بن ابی طالب القیسی، الابانه عن معانی القرائات، دارالمامون، دمشق، ۱۹۷۹، ص۳۸/

دسته: مطالعات قرآنی |  Print This Post |