بحران روش‌شناختی مطالعات اسلامی

هفته جاری همایشی بین‌المللی با عنوان «آموزش عالی در عراق» در اربیل کردستان عراق برگزار می‌شود. فردا صبح عازم اربیل هستم و مقاله‌ای با عنوان «تجدید الدراسات الاسلامیه: الرؤیة – المقاربة – المنهج» را در همایش ارایه خواهم داد که از این لینک قابل دریافت است.
در این مقاله از بحران معرفت‌شناختی و روش‌شناختی مطالعات اسلامی در کشورهایی مانند عراق و ایران سخن گفته‌ام. مطالعات اسلامی در این کشورها تاثیر بسیار کمی از تحولات معرفت‌شناختی سده‌های اخیر پذیرفته است. رویکرد غالب در این رشته‌ها رویکرد تبلیغی و نه پژوهشی است. نگاه به دین و موضوعات دینی از منظر نگاه به یک پدیده بیرونی قابل مطالعه نیست. بلکه از درون دین و به مثابه جزیی از آن به موضوعات دینی نظر شده و از درون به فهم جزمی و نقدناپذیر از آن پرداخته می‌شود.
نگاه به دین نگاه مسئله‌محور نیست تا برای پاسخگویی به آن مسئه‌ها نیاز به تدوین رهیافت‌هایی باشد. اساسا پرسشی فرض می‌شود تا در صدد پاسخگویی به آن برآیند. بلکه دانشجو صرفا خود را در برابر مجموعه‌ای از موضوعات مشخص و ثابت می‌یابد که باید آنها را بیاموزد و بعدها نیز خود آنها را برای دانشجویان خود تکرار کند. اگر هم پرسشی مطرح می‌شود از پیش پاسخ آن تعیین شده و جایی برای نقد و بازبینی جدی وجود ندارد.
روش‌ها و ابزارهای گوناگون که در دانش‌های نزدیک به مطالعات دینی پدید آمده و قابل استفاده در این نوع مطالعات نیز هستند، با استقبال چندانی در آموزش مطالعات دینی مواجه نمی‌شوند. نویسندگان در این رشته‌ها معمولا بدون استفاده از روش مشخصی دست به نوشتن می‌زنند و نتیجه آن می‌شود که پژوهش در این زمینه‌ها تابع قانون بقای ماده و انرژی می‌گردد که تحقیق نه به وجود می‌آید و نه از بین می‌رود بلکه از شکلی به شکل دیگر تغییر شکل می‌دهد.
بحران موجود در مطالعات اسلامی یکی از دلایل اصلی عقب‌ماندگی علمی و فرهنگی و اجتماعی کشورهایمان است و از دلایل اصلی توسعه نیافتگی ما به شمار می‌رود. توسعه‌یافتگی صرفا به ورود فن‌آوری‌های صنعتی و تغییر روی‌ساخت جامعه نیست؛ بلکه نیازمند پیدایش انسان جدیدی است که زیرساختهای معرفتی و ذهنی او با انسان قدیم متفاوت است.
آغاز هفته بعد به محض بازگشت از سفر، گزارشی از اهم وقایع علمی این همایش را در روزنوشتی به اطلاع خواهم رساند.

2 thoughts on “بحران روش‌شناختی مطالعات اسلامی

  1. از تحلیل جالب و قابل توجه جنابعالی استفاده کردم. هفته گذشته در سیمای قرآن بیننده مصاحبه نو و جذابتان بودم. امکان دارد مقاله ای که در عراق ارائه فرمودید مطالعه نمایم؟ ممنون

  2. سلام. چطور می توان به اصل مقاله دسترسی پیدا کرد.ممنون

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *