تاریخ‌نگاری در سده‌های نخست اسلامی و خلأ اطلاعات فرهنگی و مردم‌شناختی

نگارش و تدوین تاریخ از نخستین اهتمامات مسلمانان در تاریخ اسلام است. سابقه تاریخ‌نگاری در اسلام همزاد نخستین تدوین‌ها در سده نخست است. تدوین متون تاریخی حتا بر تدوین متون دانش‌های دیگری چون فقه و تفسیر نیز پیشی گرفته است.
حوادث بحران‌زای دوره نبوی و دوره‌ خلفای راشدین و نیز دوره‌های پس از آن انگیزه کافی را برای مدونان فراهم آورده بود که گزارشی از این حوادث فراهم آورده و آنها را به ثبت رسانند. متون تاریخی‌ای که از این دوره به دست ما رسیده و یا گزارشی از آنها در اختیار داریم، همگی متونی کوتاه و مختصر هستند که به حوادث شاخص و حساس و تاثیرگذار اختصاص دارند.
نامگذاری تاریخ بر این نوع تدوین، در سده‌های بعد پدید آمده است. این نوشته‌ها در سده‌های نخست با نام اخبار شناخته می‌شدند و به گردآورندگان و مدونان آنها اهل اخبار و یا اخباریین گفته می‌شد. از این روی در عنوان بسیاری از این متون به واژه اخبار برمی‌خوریم. مثلا: اخبار الماضین، اخبار تمیم، نسب خندف و اخبارها و …
مدونان نخستین به ثبت وقایع جنگ‌ها و درگیری‌ها و کشتارها و به طور کلی حوادث مربوط به سازمان قدرت در جامعه توجه داشتند. جنگ‌های پیامبر و فتوحات خلفای نخستین و بیعت‌های تاثیرگذار مانند: واقعه شوری و قتل‌های تاثیرگذار مانند مقتل عثمان یا علی بن ابی‌طالب و یا امام حسین بیشترین حوادثی هستند که در متون تاریخی سده‌های نخست مورد توجه قرار گرفته‌اند.
در نگاهی گذرا به فن اول از مقاله سوم فهرست ابن ندیم به نمونه‌های نسبتا فراوانی از تالیفات قرن نخست و دوم درباره شرح حال یک شخصیت یا واقعه برمی‌خوریم. معمولا شخصیت‌های جنجالی و حوادث شاخص قبل و مصادف و بعد از اسلام مورد توجه نویسندگان این دوره بوده است. برای نمونه: «کتاب الملوک و اخبار الماضین» عبید بن شریه (د ق۱)، «کتاب سیرة معاویه و بنی امیه» عوانة بن حکم کلبی (د ۱۴۷) از این قبیل است. به ویژه حوادث قتل شخصیت‌های مشهور مانند عثمان، علی بن ابی طالب، حجر بن عدی و .. مورد توجه این نویسندگان قرار گرفته تا جایی که شاهد پیدایش یک گونه جدید در تاریخ‌نویسی آن دوره با عنوان «مقتل‌نویسی» هستیم. تعداد مقتل‌ها در بین متون تاریخی دو سده اول بسیار زیاد است.
نگارش سیره پیامبر نیز نسبتا از اهتمامات اولیه مسلمانان بوده است. سیره ابن اسحاق (د ۱۵۱) از نخستین نمونه‌هایی است که به دست ما رسیده است. با این حال یادکرد از تالیفاتی درباره زندگی پیامبر مربوط به قرن نخست مانند: کتاب «المغازی» عروة بن زبیر (د ۹۴) و نیز وجود قرائنی در کتاب ابن اسحاق نشانگر آن است که پیشینه سیره‌نویسی به قبل از وی رسیده و احتمالا افرادی از قرن نخست به تالیف در این زمینه مشغول بوده‌اند. در کتاب‌های سیره این دوره نیز حوادث مربوط به سازمان قدرت مورد توجه ویژه قرار گرفته و بیشترین گزارش‌ها به غزوات و سرایا و صلح‌ها و پیمان‌نامه‌ها و بیعت‌ها و … اختصاص یافته است.
تاثیرگذاری گفتمان قدرت بر مدونان حوادث تاریخی موجب شده که ابعاد مختلف فرهنگی و مردم‌شناختی و اجتماعی زندگی اقوام مسلمان در سده‌های نخست مورد غفلت قرار گرفته و کمتر به ثبت رسد. این خلأ اطلاعاتی موجب شده که تصورات ما از جامعه اسلامی در آن دوره کاملا کانالیزه و صرفا از زاویه دید درگیری‌های سیاسی باشد. این در حالی است که تاریخ سده‌های نخست نیز مانند بسیاری دیگر از برهه‌های تاریخ اسلام آکنده از حوادث و جریان‌های فرهنگی و آدب و رسوم و .. است که فهم و مطالعه آنها تاثیرات فراوانی در فهم ما از قرآن و روایات و دانش‌ای برآمده از آنها مانند فقه دارد. برای نمونه مطالعه شیوه پوشش زنان در سده نخست می‌تواند در فهم ما از مسئله حجاب و چگونگی آن و حکم فقهی آن تاثیرگذار باشد.
آمیزش تاریخ و حدیث نیز موجب شده که تاریخ‌نگاری صبغه‌ای کاملا دینی به خود گرفته و به خدمت اهداف کلامی و فرقه‌ای و مذهبی قرار گیرد تا جایی که در سده‌های بعد شاهد آن هستیم که مهمترین متون تاریخی را محدثانی شهیری چون: طبری و ابن کثیر و ابن اثیر تدوین کرده‌اند.
در عین حال در بین متون تدوین شده در سده اول تا سوم به تعداد قابل توجهی از نگارش‌ها برمی‌خوریم که به موضوعاتی خارج از چارچوب سازمان قدرت توجه نشان داده و گزارشی از شیوه زندگی مردم عرب قبل و بعد از اسلام و فرهنگ آنان و نیز انساب قبایل و شخصیت‌های عرب و .. ارایه کرده اند. به برخی از موضوعات مورد توجه این نوع متون اشاره‌ای می‌کنم تا میزان اهمیت آنها روشن شود. شرح حال بت‌های معروف عرب، گردآوری مثل‌های معروف عرب، شرح حال شاعران و اخبار ترانه‌سرایان و مغنیان و ندیمان و کنیزکان آوازه خوان معروف، حکایت قضاوت‌های کاهنان بزرگ عرب، شرح حال اسب‌های معروف عرب، فهرست نام و مشخصات رودخانه‌ها و کوه‌ها و دشت‌های معروف سرزمین‌های عربی، توصیف بازارهای مشهور عرب در جاهلیت و اسلام، نسب‌شناسی شخصیت‌های معروف، اخبار مادران خلفا و سلاطین و پادشاهان، شرح حال کهنسالان عرب و روسپی‌های معروف عرب و هم‌جنس‌بازان عرب، ازدواج‌های مهم و حادثه‌ساز در تاریخ عرب، شیوه زندگی سلاطین و اهل دربار، هجوهای شاعرن، داستان عاشقان و معشوقه‌های معروف عرب، شرح حال ضرب سکه و انواع آن و …..
این موضوعات تنها عنوان برخی از متون فراوانی است که در این دوره به نگارش درآمده‌اند و متاسفانه تعداد بیشتر آنها در سده‌های بعد تحت تاثیر گفتمان قدرت از بین رفته‌اند. این متون معمولا کارکردی کلامی و مذهبی نداشتند و آنها را اشخاصی غیر از محدثان و عالمان دین در آن دوره گردآورده و تدوین کرده‌اند. از این روی به طور طبیعی انگیزه کافی برای حفظ و ثبت آنها وجود نداشته است.
امروزه تلاش برای جستجوی این متون و بازسازی آنها بر اساس گزارش‌های کم و بیشی که از آنها در متون متاخر وجود دارد برای ارتقای سطح مطالعات تاریخ اسلام و تکمیل تصورات ما از دوره‌های نخستین اسلامی ضرورتی انکارناپذیر دارد. افزون بر آن که رویکرد مطالعات تاریخ اسلام به این موضوعات و متون می‌تواند بیش از پیش به خدمات‌رسانی تاریخ به دانش‌های اسلامی به ویژه فقه و تفسیر یاری رساند. کارل بروکلمان و فؤاد سزگین در کتابشناسی‌های خود تا اندازه‌ای بر این نوع متون پرتو افکنده و سرنخ‌هایی از آنها در اختیارمان گذاشته‌اند؛ اما این تنها آغاز راه است و تلاش‌های جدی‌تری برای تکمیل آنها و حرکت به سوی جستجو و بازسازی این متون باید به شکل جدی‌تری دنبال شود. یادآور می‌شوم که سرنخ‌های نه چندان کمی از این متون در اختیار ما هست و حتا برخی از آنها مانند تعدادی از آثار جاحظ در دسترس هستند و نیز گزارش‌های نه چندان کمی از محتوای این متون در برخی آثار متاخر مانند الاغانی ابوالفرج اصفهانی در اختیار داریم. آن چه کمتر به چشم می‌خورد اهتمام و توجه پژوهندگان تاریخ اسلام به زمینه‌های غیر کلامی تاریخ اسلام و تلاش برای تاریخ‌نگاری در حوزه‌های غیر رسمی تاریخ اسلام است.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *