مدت زمان زیادی نمی‌گذرد که رشته معقول و منقول که به شوخی شنگول و منگول خوانده می‌شد، به رشته الهیات و معارف اسلامی تغییر نام داد و رشته‌هایی چون «علوم قرآن و حدیث» و «فلسفه و کلام» از آن زاده شد. اکنون نیز تلاش‌هایی برای تفکیک علوم قرآن از علوم حدیث در برخی مراکز دانشگاهی چون دانشکده علوم حدیث، دانشکده علوم قرآنی و مرکز جهانی علوم اسلامی دیده می‌شود که می‌تواند مقدمه‌ای امیدوارکننده برای ارتقای سطح این شاخه از دانش تلقی شود. مشکل اصلی این مجموعه رشته‌ها کارکرد تبلیغی آنها است که احیانا در تعارض با ساختار و ماهیت علمی یک منظومه دانشی به شمار می‌رود. حوزه تبلیغ و پژوهش ناگزیر دو حوزه جدا از هم هستند که علی رغم امکان وجود خدمات و تعامل متقابل بین آنها هر یک ماهیت خاص خود را دارد و هیچ یک را نباید بر دیگری تحمیل کرد. در این باره سخن بسیار است که در نوشته‌های بعدی بیشتر به آن خواهم پرداخت. در این نوشته قصد دارم گزارشی از مطالعات قرآنی آیت‌الله معرفت از منظر پیش‌گفته ارایه دهم.
محمد هادی معرفت از روحانیان پرکار ایرانی در حوزه علوم قرآنی است. وی در سال ۱۳۰۹ در شهر کربلا به دنیا آمده و پس از گذراندن تحصیلات حوزوی در حوزه علمیه کربلا و نجف به ایران مهاجرت کرده و زمینه تدریس و پژوهش در حوزه علوم قرآنی را در حوزه علمیه قم گشود. پیش از ایشان علامه طباطبایی با نگارش تفسیر المیزان، دانش تفسیر را که سال‌ها در حوزه‌های شیعی متروک شده بود، احیا کرد؛ اما علوم قرآنی همچنان از دید طلاب حوزه‌های شیعی دور بود. معرفت از نخستین دانشمندان شیعی است که به طور مستقل و در سطحی گسترده به مطالعات قرآنی روی آورده و انبوهی از آثار علمی را در این زمینه عرضه کرده است. تفاوت مهم معرفت با دیگر مفسران و پژوهشگران شیعی در حوزه مطالعات قرآنی، توجه ویژه نسبت به مبا حث علوم قرآن است که معمولا در گذشته به طور پراکنده در منابع کلامی، اصول فقه، مقدمات تفاسیر و ذیل پاره ای از آیات مورد بحث قرار می گرفت. از این روی او به نوعی نقش بنیانگذار را در این حوزه ایفا کرده و دریچه پژوهش و مطالعه در موضوعات گوناگون علوم قرآنی را در حوزه علمیه قم گشوده و توسعه و گسترش داد. مهمترین اثر قرآنی وی کتاب “التمهید فی علوم القرآن” است که با تفصیل تمام به موضوعات گوناگون این رشته پرداخته است و نه تنها مفصل‌ترین کتاب علوم قرآنی شیعه و چه بسا نخستین کتاب مستقل در این زمینه به شمار می‌رود.
التمهید به موضوعات سنتی علوم قرآن با گرایش پر رنگ کلامی پرداخته و مؤلف سعی دارد در رد نظریات مخالف به دیدگاههای نو در عرصه مباحث کلام جدید و فلسفه دین نیز توجه داشته باشد و در ارتباط با برخی موضوعات مانند زبان قرآن، فصل مستقلی اختصاص داده است. اظافه برآن در اثر دیگری از مؤلف با عنوان “شبهات و ردود” به طور مستقل به مجموعه متنوعی از نقدهای شدید کلامی درباره رویکردهای نوین تفسیری که سعی دارند روشها و یافته های فلسفه دین، کلام جدید، هرمنوتیک، مردم شناسی و تاریخ ادیان را در حوزه فهم قرآن بکار گیرند برمی خوریم. در واقع معرفت به شدت مدافع فهم سنتی از متن مقدس بوده و با هر گونه روش نوآمد که نگاه و رویکردی جدید نسبت به متن را در پی داشته باشد مخالف است و آن را نوعی انحراف در دینداری تلقی می کند.
معرفت از مدافعان جدی تفسیر موضوعی بوده و اساسا این گونه از تفسیر را نه تنها نوعی متفاوت در چینش و تدوین مباحث که رویکردی متفاوت از تفسیر ترتیبی می شمرد که در آن به جای غرق شدن در دریای خروشان آیات قرآنی از خاستگاه نیازهای واقعی بشر در هر دوره تاریخی به سراغ متن رفته و پاسخ نیاز خود را در متن و از متن می جوییم. چه بسا این دیدگاه موجب شده که وی علی رغم علاقه شدید به مطالعات قرآنی هرگز بنا به سنت متداول در اندیشه نگارش تفسیری ترتیبی از قرآن نیافتاده و بلکه به تدوین مجموعه ای از مباحث قرآنی در ارتباط با برخی موضوعات مورد اهتمام مانند تنزیه انبیاء، خاندان پیامبر، ولایت فقیه و جامعه مدنی تمایل نشان دهد. در عین حال وی در سال‌های پایانی عمرش به تالیف تفسیر ترتیبی نیز علاقه نشان داده و جلد اول «التفسیر الاثری الجامع» را عرضه کرد؛ اما این تفسیر نیز با تفاسیر متداول ترتیبی متفاوت بوده و صرفا به تفاسیر نقلی پرداخته و دیدگاه‌های انتقادی قابل توچهی در روش‌شناسی تفسیر و نقد روایات تفسیری ارایه کرده است.
وی در روز ۲۹/۱۰/۸۵ رخت از جهان بست. پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه قصد دارد در سال جاری کنگره‌ای در تبیین اندیشه‌های قرآنی ایشان برگزار کند و نگارنده به همین مناسبت مقاله‌ای با عنوان «بررسی و تحلیل انتقادی آثار قرآنی آیت‌الله معرفت» را آماده ساخته و به کنگره مزبور تقدیم داشته‌ام. در این مقاله تلاش‌های آیت‌الله معرفت در سطح ارتقای مطالعات قرآنی تبیین شده و آثار قرآنی ایشان از منظر روش‌شناسی مطالعات علمی به نقد گذاشته شده است. این مقاله را می‌توانید در بخش مقالات سایت مطالعه کنید.